Powiat grodzki (w Polsce) – potoczna nazwa miasta na prawach powiatu.
edytuj Miasto na prawach powiatu
Powiat grodzki (miasto na prawach powiatu) jest gminą o statusie miasta, wykonującą zadania powiatu. We wszystkich miastach na prawach powiatu władzę wykonawczą sprawuje prezydent miasta. Są jednostkami samorządu terytorialnego (podziału terytorialnego). Ustawodawca w tekście pierwotnym ustawy powiatowej (Dz.U.z 1998r.nr91,poz.578) stanowił w art.3: "Powiat jako jednostka zasadniczego podziału terytorialnego obejmuje całe obszary graniczących ze sobą gmin albo cały obszar miasta na prawach powiatu", z czego można było wysnuć wniosek, iż miasto na prawach powiatu jest powiatem w znaczeniu terytorialnym. Obecnie, po nowelizacji z 2001 roku ustawa nie wydaje się uprawniać do takich wniosków. Ta sama tendencja widoczna jest w art.91 rzeczonej ustawy. W tekście pierwotnym (ustęp 5) ustawodawca stanowił, że każdorazowo przez powiat rozumie się także miasto na prawach powiatu. Po zmianach z 2001 roku artykuł 91 nadaje tzw. powiatom grodzkim jedynie prawa przysługujące powiatom sensu stricto. Należy więc przyjąć, iż miasta na prawach powiatu nie są powiatami, a jedynie gminami, którym ustawodawca, ze względu na swoją specyfikę, powierzył rozszerzony zakres zadań. Konsekwencje nadania miastom praw powiatu są następujące:
- organy w mieście na prawach powiatu (tj. rada miasta i prezydent miasta) wykonują kompetencje właściwe dla - odpowiednio - rady gminy i rady powiatu oraz wójta (burmistrza) i starosty,
- organ wykonawczy miasta na prawach powiatu jest organem monokratycznym,
- rada nie wybiera organu wykonawczego i nie może go odwołać,
- radni składają ślubowanie wg tekstu roty z art. 23a ustawy gminnej.
Poza tym w strukturze organizacyjnej miasta posiadającego prawa powiatu pojawia się organ nie funkcjonujący w ,,normalnej gminie (komisja bezpieczeństwa i porządku). Co do zasady miasto na prawach powiatu jest gminą, jego organy podlegają przede wszystkim regulacjom ustawy o samorządzie gminnym.
Status ten, po wprowadzeniu w dniu 1 stycznia 1999 roku nowego trójstopniowego podziału terytorialnego państwa, otrzymały:
- miasta liczące ponad 100 tysięcy mieszkańców,
- dawne stolice województw (poza Ciechanowem, Piłą i Sieradzem; samorządy tych miast zrezygnowały ze statusu miast na prawach powiatu),
- niektóre miasta w dużych aglomeracjach miejskich: Jastrzębie-Zdrój, Jaworzno, Mysłowice, Piekary Śląskie, Siemianowice Śląskie, Sopot, Świętochłowice, Świnoujście, Żory.
Warszawa uzyskała status miasta na prawach powiatu w dniu 27 października 2002 r.; w latach 1999-2002 istniały równolegle: powiat warszawski i miasto stołeczne Warszawa (związek komunalny gmin, utworzony na podstawie ustawy warszawskiej).
Wałbrzych w dniu 1 stycznia 2003 r. utracił prawa miasta na prawach powiatu i został włączony do powiatu wałbrzyskiego.
edytuj Wykaz powiatów grodzkich
Od 1 stycznia 2003 r. 65 miast ma status powiatów grodzkich:
- województwo dolnośląskie (3):
- województwo kujawsko-pomorskie (4):
- województwo lubelskie (4):
- województwo lubuskie (2):
- województwo łódzkie (3):
- województwo małopolskie (3):
- województwo mazowieckie (5):
- województwo opolskie (1):
- województwo podkarpackie (4):
- województwo podlaskie (3):
- województwo pomorskie (4):
- województwo śląskie (19):
- województwo świętokrzyskie (1):
- województwo warmińsko-mazurskie (2):
- województwo wielkopolskie (4):
- województwo zachodniopomorskie (3):